008

Bekbolat Tileuhan adasıp jür…

Bekbolat Tileuhan adastı. El sıylaytın edi. Sözine de, isine de senetin edi… Eñ wlı sünnet – körkem minezdi meñgergen Mwhametjan da sonımen birge jaltarıp ketti…Nege?

Osı jerde Lev Tolstoydıñ Maksim Gor'kiydi qıspaqtağanın qaperge sala keteyin, proletariyattıñ, ateistiktiñ wlı jazuşısı atanğan oğan Lev Tolstoy eñ näzik jerden swraq qoyadı ğoy.

– Sen Allahtıñ bar ekenin bilesiñ be? – dep, sonda ol:

– Alla joq qoy, – deydi abdırap.

Kelbeti salqın tartqan Lev Tolstoy:  – Sen Allahtıñ bar ekenin äbden bilesiñ, – deydi üni qatqıl şığıp. Gor'kiydiñ öñi quqıl tartıp, qobaljıp twrıp qaladı. Jauap beruge şaması kelmeydi. Lev Tolstoy sosın ünin bäseytip:

– Öytkeni ol Allah seniñ qalauıñday emes, sondıqtan moyındamaysıñ, – degen. Mine, wlı adamdar aqiqattıñ aldında jaltarmağan… Är eki jağı da iştey sezindi, moyındasa barlıq eñbeginen bas tartuğa tura keledi oğan. «Aqılı bar adamnıñ soñğı taban tirer tiyanağı – Islam». Zamannıñ des bermegen jazuşısı, älemdik aqıl-oydıñ körkem ülgisin zerdeleuşi, Nobel' sıylığınan bas tartqan Levtiñ sözi osı.

Qooooş, sonımen taqırıpqa keleyik. Bekbolattıñ osı şirek ğasırda tasınıñ örge domalağanı sonşa, türki halıqtarına keñinen tanılğan, Şahanovtan da, köz eti ösken «Mwrttıdan» da ärmen dañqı töske örlegen twlğa. Maqtaydı dep qalmañdar, tamırşı oqırman. Joooooq, der edim qolımdı biraq siltep!

Ärine, wlt üşin jasağan eñbegin eşkim joqqa şığarmaydı. Alayda, jaman adam degen jaqsılığı joq, jaqsı adam degen qateligi joq adam degen söz emes. Jaqsı bolmasqa da eş qaqısı joq. Aytularğa qarağanda, Stalin ölerden üş jıl bwrın  partbiletin tığıp tastap, Bekbolattıñ atası namazın tığıp oqığan, stalindik repressiya qaqap twrğan kezde. Demek, tatqanı twnıq ekeninde dau joq. Kredittik sana saltanat qwrğan qauımğa  jaqsılıqtı ündegenderdiñ alğaşqı leginde boldı.

HHİ ğasır adam aytqısız aqparattıq soğıs maydanı. Jaqsılıqtıñ közin jamandıqpen bekitudiñ aluan parağı şığıp jatqan kez. Keñestik socialistik lägerden şıqqan bir qauım türmelik psihologiyanı meylinşe siñirgen. Qwldıq sana  etten ötip, süyekke barğan, jahandanudıñ alğaşqı soqqısınıñ özine şıdas beretin wlttıq bolmıs şaşılıp qalğan. Türkitektes bwratana halıqtardıñ işinde josparlı soqqıdan ruhı tonau men twtqınğa tüsken el ekenimizdi nesin jasırayıq. Iqılımnan kele jatqan üş wlı qwndılıqqa qarsı şaptıq  aldımen. Allah Qwranda: «Asırmen ant etem. Anığında adam balası sözsiz, ziyanda, tek imanğa kelgen äri izgi amal jasağan jäne bir-birine sabırdı nasiqat etip, ösiettegenderden basqalar» degen. (Asır süresi, 30 para).

Sol özimiz qarsı şapqan qwndılıqtar bolmasa, eñ äueli adammın deudiñ özi artıq. Tañ qalatınıñ, oğan özimiz qarsı twrdıq, osıdan keyin biz keremetpiz dep ayta alamız ba?  Aldımen qazaq tiline qarsı twrdıq, odan dilge jaulıq tanıttıq. Dinge kelgende jauğa şapqanday boldıq. Onıñ däleli tarihi sana qalıptastırğan asılımızdı ayaq astı ettik. Mektep oqulıqtarında Kenesarı handı halıq jauı dep oqıttıq. Şwrıq etken pende joq, qayta zwlımdıqtı batırlıq,  aldamşını isker, şındıqtı jalğan, aqtı qara dedik. Dinge kelgende baybalam salıp, tipti qwtırındıq. Dwşpanğa da tilemeytin  sözder ayttıq. Qwdaysızdıq derti buın qwrtına aynalğanı sonşa, aldımen oramal men saqalğa jarmastıq…

Mwnıñ eñ jamanı: berisi atalarımız, arısı Allah elşisine qarsılıq tanıtu ekenin tüsinbedik. Adami qwndılıqtı araşa taladıq, Islam turalı sauatsız traktariske deyin ükim şığaratın boldı. Aqıl esi endi kirgen şınaşaqtay qız patşa turalı ğaybat aytatın bir türli kezeñ, bir türli qoğamğa kelip, mañdayımızdı ayamay soqtıq. Sanası barlar iştey ışqınğan, şıñğırğan kez! Qazaqqa tän bolğan wyañdıq pen ardı ayaqqa taptağan, obal boladı degen opalı sözdiñ özin tepkilep twrıp tereñ kömgen, näpsi bezderiniñ bezgegin jırlaytın rolikter men äñgimeler saltanat qwrğan, jazıqsız adam wru men zina üşin maqtanatın esi auısqan däuirge ayaq bastıq. Belgili ğalım Ibn Bazdıñ sözi bar: «Kim aqıretim küysin dese, ğalımdardı tildesin, düniem küysin dese, patşalardı jamandasın» degen.

Men biletin Bekbolat osı dodağa tüsti de ketti. Öytkeni aqılı bütin, imanğa kelgen adam mwnday tolassız ospadarlıqtarğa ünsiz qarap twruğa qaqısı joq edi. Tili şıqpağan bilik asa jaratpadı Bekbolattı. Baqsı, balger, köripkel, qwdayı tamaqtı din dep bilgen halıq özine onı jat sanadı. Eki taudıñ ortasında qaldı. Sonda da  islamğa şaqırdı, tauhidtı temirqazıq qılıp ündedi.

Bekbolat Tileuhan

Bekbolat Tileuhan

Onıñ aqiqattıñ üstinde twrıp tauhidtı uağızdağanın qasterleytin edik,  alayda bügingi tirligi ne?  Töbemnen Tünniñ mäyegi wşıp ötken wşaqtıñ qanatında sorğalap ağadı…Jalğızdıñ ünin, jayaudıñ şañın basqan marğau tündi ayaymın.

Osı jerde mazmwndı aşu üşin kilteñ jerden kilt retinde saqtap otırğan ekinşi bir keyipkerdi aytudı jön kördim. Demek, oqiğa mazmwnımen tas tüyin baylanıstı bolğandıqtan aytamın. Esimi qazaqtıñ azattığımen baylanıstı Jeltoqsan qozğalısınıñ biregey qayratkeri Talğat Rısqwlbek Noğaybaywlı bolatın. Bwl jerde oqırman Bekbolat pen Talğattıñ ne qatısı bar dep şamırqanuı mümkin. Şınımen de eş qatısı joq. Salıstırmalı ädebiet degen bar, bir närseniñ mänin tereñ aşu üşin qoldanılatın. «Abay men Äbdilda teñ be?» deytin Iqılas Ojay dosım.

Sol siyaqtı Bekbolat pen Talğat teñ emes. Eñ äueli at-atağımen emes, maydanınıñ beriktiginen teñ emes. «Biikten qwlağan tas qanday ğajap, sınğanımen qaladı tas qalpında» degendey, Talğat däl osınday alğan betinen qaytpaytın tastay berik ruh iesi. Bügingi Qazaqiyada tauhidtı wstanıp jürgen bauırlar jeterlik, alayda sonı toqtausız aşıp aytıp jürgen sanaulı ğana. Sonıñ biri – Talğat.

Onıñ aqiqattıñ üstinde twrıp tauhidtı uağızdağanın qasterleytin edik,  alayda bügingi tirligi ne?  Töbemnen Tünniñ mäyegi wşıp ötken wşaqtıñ qanatında sorğalap ağadı…Jalğızdıñ ünin, jayaudıñ şañın basqan marğau tündi ayaymın.

Aqiqat pen ar aldında adal qızmet etudi parız sanağan, «Künine mıñ pälege jolıqsañ da,Sonda da küder üzbe bir Alladan» degen tağılımdı jüregine ornıqtırğan, imperiyalıq pärmenniñ soqqısına şıdas bergen, azattıq pen qazaqtıqtı saqtau üşin imannıñ auaday kerek ekenin tereñ tüsingen Qazaqiyanıñ sausaqpen sanarlıq batırlarınıñ biri. Bileginiñ  küşi bar, jüreginiñ küşi joq qanşama essiz sportşılardı batır dep keldik, jalañaştanğan eser estradaşıl äyelderdi jwldız dep keldik. Bwl degen masqara ğoy.

Eñ bastısı, ruhani älemi turalıqqa bağıttalğan Qwdaydıñ qwlı, adamnıñ wlı. Pendelikten azat, azattıqpen bir tuısqan Noğaybay otbasında düniege kelgen, qazaqtıñ dañqtı estafetası, namıs fenomeni Qayrattıñ tete inisi. Qayrat kezinde şağın auıldan ülken qalağa wlasqan qara töbelesterde jeti-segiz sodırdı jalğız özi swlatatın mıqtılıqqa say qorqu degendi bilmeytin, atınan at ürketin eregiskenin ekpettetpey tınbaytın  şalımdı da alımdı jigit boldı. Wltşıl Qayrat özge wlt ökilderine ruhın bermey, Talğattı ertip barıp jağalasqanın japırıp qaytatın.

Bir sense, Talğatqa  ğana sengen. Türmeden ruhani tirek qılıp hat jazıptı twtqındalğannan keyin: «Meniñ jazamdı, özderiñ estigendey, atu jazasın 20 jılğa  auıstırdı. Bwl, ärine, bireuge quanış, bireuge azap. Öz basım bwğan eş quanğam joq. Meniñ bwl ömirde senerim – inim Talğat qana. Ol men biletin Talğat bolsa, meni türmeden şığarmay tınbaydı. Aytqanınan qaytpaytın qaysarlığı bar» degen. Aytpağım, azattıqtıñ aldaspanı Qayrattıñ süyenişi osı inisi Talğat ekenin köp adam bilmeui mümkin. Bügingi beybit qoğamda tınıştıqtı türtpektep batır bolğandarğa tañ qalam.  Qayrattıñ äkesi Noğaybay qaytıs bolğanda eldiñ tükpir-tükpirinen sen twr, men atayın degen mıqtı jigitter qaraqorım bolıp qoparılıp kelgen.

Atalarımızda, islamda tuğan künmen qwttıqtau bar ma edi? Müldem joq ekenin, mwnday ürdistiñ orıstardan jwqqan dert ekenin basqa bilmese de, Bekbolat mırza biluge tiis qoy. «Parovoz qalay mañsa, vagondar solay jüytkidi» degen söz beker emes. Adastı degenim osılar. Ärkim öz näpsi qalauımen türli dinniñ jañalıqtarın qosa berse ne qaladı islamnan?

Sol küni Noğaybaymen twrğılas dosı Juasbay da jetken, eludi eñsergen bwl kisiniñ qayratına qayran qalıp jwrt añız etedi. Tik sekirip twrğan asaudı ayt dep bir aqırıp, jım qıladı eken. Januar dir-dir etip, azamattıñ ırqına köne beripti. Sosın qwlaqtan wstap, jerge alıp wrğanın körgender jır ğıp aytadı. Qwrıştan qwyılğanday batır qariya dauısın köterip, sol kezdegi jırındı reket atanğan mıqtılarğa qarap: «Sender mına Qayrattıñ dañqına bola keldiñder, Noğaybaydı bilmeysiñder. Qayrat Noğaybaydıñ töbeli ğana, nağız qasqa, aytulı kökjal mına Noğaybaydıñ özi bolatın, nağız batır edi ğoy» depti. Demek,Tek degen sözdiñ twnığı tereñde ekeni osıdan da belgili.

Talgat

Talğat Rısqwlbekov

Sütten aq, künnen jarıq aqiqattı aytudağı batıldığı quantadı deydi biraz adam. Endi bir qırınan qarağanda aqiqattı aytqan adamdı köptegen adam wnata bermeydi, sebebi, hakim Abay aytadı ğoy: «Köpte aqıl joq, ebin tauıp, jönge sal» dep. Köpte ädildik joq ekeni jasırın emes. Älihan Bökeyhannıñ «halıqqa qızmet etu bilimnen emes – Imannan» degen atalı sözin jaqsı tüsingen Talğat Rısqwlbekovti köp adam tüsinbey jürse, şara ne.

Sonımen basında Bekbolattı adastı dep oy qozğağan edik. «Altın körse, perişte joldan tayıptı» degendey. Ne üşin olay bolğanı soqırğa tayaq wstatqanday anıq närse. Aqşa men bilikke satılğanın tauhidtağı bauırlar jäne basqalar aytıp jür… Bwl avtordıñ öz sözi deseñizder, qatelesesizder. Bwlda tañqalatın närse emes. Aqşa kimniñ bağıtın özine bwrmağan?.. Aqida men tauhid bir dalada qaldı… Şen men şekpenniñ qamın küyttep ketkendey körinedi de twradı… Älde ärtürli qıspaqtarğa şıdas bermedi me eken?..

Ötken qısta ŞQO-nıñ bas imamı jaña jıldı toylauğa boladı dep qoldau bildirgenine renjip jürgende, «May izdeseñ, mine, qwyrıq» degendey, Bekbolat Qazaqstan telearnasında naurızdı qwttıqtap otır: «Wlıs oñ, aq mol bolsın!» dep. Naurız «Jaña kün» degen parsılardıñ sözinen kelgen Äkula mazda degen ot qwdayına tabınatın mereke. Allah Qwranda «Islamğa tolıq kiriñder» deydi.  Dinnen az habarı bar adamnıñ bäri biledi büginde. Imamdarda bwl merekeniñ dinimizge jaqın emestigin ara-twra aytıp jatadı.

Allah elşisiniñ (s.a.u) hadis şarifinde: «Eki ayttan basqasın qwttıqtağan bizden emes» degen. Demek, bidğat ülken künadan da auır deydi ğalımdar.  Jäne birde Bekeñ – Bekbolat Tileuhan mırza feysbuk äleumettik jelisinde BAQ-ta isteytin köz tanısınıñ balasınıñ tuğan künin qwttıqtap jattı. Jalpı, töñireginde jürgender jappay tuğan kün qwttıqtau ädetke aynalğanın aytadı. Atalarımızda, islamda tuğan künmen qwttıqtau bar ma edi? Müldem joq ekenin, mwnday ürdistiñ orıstardan jwqqan dert ekenin basqa bilmese de, Bekbolat mırza biluge tiis qoy. «Parovoz qalay mañsa, vagondar solay jüytkidi» degen söz beker emes. Adastı degenim osılar. Ärkim öz näpsi qalauımen türli dinniñ jañalıqtarın qosa berse ne qaladı islamnan?

Osı jerde kezindegi parsı patşası Irakil men müşrik Äbusufiyan (keyin mwsılman dinine kiredi) turalı ayta ketsek. Irakil: – Onıñ (Allah elşisi s.a.u) dinine kirgennen keyin şıqqan adam bar ma? – deydi.

Sonda Äbusufiyan: – Onıñ dinine kirgen adam şıqqan emes, – deydi.

Parsı patşası: – Nağız aqiqat din osınday boladı, – deydi. Partiyağa kirip, qayta şığıp ketken siyaqtı, öz wsqınımızğa külkim keledi. Bwl jerde eşkimdi sökpeymin de. Jännatta kedeyler köp boladı deydi Allah elşisi Mwhammed (s.a.u). Bwl da tegin emes şığar!

 Serik BOQAN

 

Pikirler

pikir