008

Orıstardan Qwrmanğazı kim dep swrañızşı, köşeniñ atı deydi

Bilik nege qazaq wltı degen qağidanı birinşi orınğa qoymaydı? Wltşıldıqtı şovinizmmen şatastıru orıstan jwqqan ba? Bizdiñ belsendiligimiz nege «layk» basumen şekteledi? Qazaqstannıñ işinde jaña Donbass, jaña  Qırımnıñ şıqpasına kim kepil? Abai.kz saytına swhbat bergen sayasattanuşı Aydos Sarımnıñ osı turasındağı twjırımdarın bas-ayağın jinaqtap wsınıp otırmız.

Egemendik turalı deklaraciya qayda joğaldı? 

Sarım 1990 jılı 25 qazan küni qabıldanğan Egemendik turalı deklaraciyanı söz etipti. Aytuınşa, elşilikterdiñ,  Prezident äkimşiliginiñ,  Ükimettiñ resmi sayttarında Egemendik turalı deklaraciya boluı tiis. Biraq, ol joq…

«Bwl qwjattıñ bastı ideyası – qazaq wltı degen qağidanı birinşi orınğa qoyu, qazaqtıñ wlttıq memleketin qalıptastıru edi. Eger osı zañdı basşılıqqa alatın bolsaq, keyinnen qabıldanğan talay zañ jaramsız bop qaluı mümkin. Osı qwjat bizdiñ zañ şığaruşı toptıñ, zañgerler, şeneunikter, deputattardıñ üstelinde jatuı tiis edi. YAğni,  kez kelgen zañdı qabıldamas bwrın osı qwjattardı qarap şığu, basşılıqqa alu kerek edi. Biraq, olar onı qaramaq tügili sayttarına salmağan» deydi Sarım

«90-şı jıldardıñ ortasınan bastap bilik kürt özgerdi»

Anığında, sözinen tayqıdı, wstanımınan audı. Sarım solay deydi.

«Olardıñ ornın basqa qağidalar bastı. Bwl äli jalğasuda,  qazirgi üştildilik bağdarlaması, qazaq köşin toqtatıp qoyu jäne t.b., osınıñ bäri kezinde qabıldanğan, osı memleketti jasaqtağan qağidalarğa reviziya jasau, olardı özgertuge degen talpınıs.  Euraziyalıq odaqqa kiruimizdiñ özi kezinde qabıldanğan principterge qayşı. Öytkeni, atalğan  Deklaraciya men Täuelsizdik turalı zañda qazaq wltınıñ müddesin joğarı qoyu qajettigin döp basıp aytqan».

Qazaqtandıru qaşan jürgiziledi?

Bwl orayda Sarım Ukrainanı mısal etipti.

«Ukrainadağı jağdayda Reseydiki taza qılmıs, özge  eldiñ şekarasın bwzıp, basıp alu degen 21 ğasırda ülken qılmıspen parapar. Biraq bwl twsta ukrain elitasınıñ qateligi de bar. Men özim Qırımda bolğan kezde  bayqağanım, Ukrainanıñ bileuşi elitası Qırım halqın ukraindandıru twrğısında jwmıs istemegen, mardımdı qadamdarğa barmağan. Ol bilim beru jüyesin de, ideologiyasın da,  sayasi salanı da qamtidı. Eger eldiñ belgili bir böligi ekonomikalıq twrğıdan wlttıñ qalğan böligimen qarım-qatınasqa tüspese, onda onıñ sol wltpen bolaşaqta qatar ömir süruge degen müddelestigi tömendeydi.  Onı bükil älem täjiribesi körsetip otır. Separatizmniñ tuu sebebi de sodan, basqa da qauip-qaterler köbeyedi. Bizdiñ  elde de onday aymaqtar joq emes.  Orıs tili basım aymaqtar bar» deydi ol.

«Wltjandı» degen jasandı söz, wltşıl deu kerek»

Sarımnıñ pikirinşe  Keñes zamanında wltşıl azamattardıñ bärin jau sanadı jäne olardı nacistik, faşistik ideologiyamen qatar qoydı. Tipti, qazaqı ortanıñ özinde «men wltşılmın» deseñ, bäri  «joq, wltjandımın de» dep, tüzete bastaydı eken.

«Wltşıldıqqa degen közqarastı principti türde özgertu qajet jäne bügingi küni qazaq wltşıldığı degen söz memleketşildik degenmen parapar boluı tiis. Eger biz wltşıldıqtı memleketten ajıratıp alsaq, bilikke qarsı bolamız dep memleketke qarsı şığıp ketsek, ol eñ ülken qiyanat. Kezinde  Aleksandr Zinov'ev degen filosof «Biz kommunizmge oq atamız dep, Reseyge oq atıppız» degen edi. Sol siyaqtı biz bügin prezidentke, «Nwr Otanğa» nemese basqağa qarsı şığamız dep memleketke qarsı şıqpauımız kerek» deydi.

Sarımnıñ sözine qarağanda qazaq äbden qorqıp qalğan. Mwnday sözderdi aytudıñ özi keybir ortada qılmıs sanaladı eken.

«Basqalar mwnı etnosaralıq arazdıqtı qozdıru dep te bağalaydı. Al, dwrıs  qoğamda kez kelgen şınayı äñgime, diskussiya, talqı degen qoğamdı sauıqtıratın, ağzasın nığaytatın närse. Bizde kerisinşe, jasırıp jabu, twmşalau, aytpay-aq aq qoyayıq degen közqaras basım. Ol qanşa jasırsañ da bäribir qoğamda bar mäsele» deydi ol.

Biz nege birige almadıq?

«Bilik 25 jıldıñ işinde orıs tildi qauım men qazaqtildi qauımnıñ diskursın,  talqılaytın mäselelerin biregeylendire almadı.  Jäne de osı arqılı bügingi sayasi bilik sözin ötkizip otır, — qazaqtildi älemdi orıstildi älemmen qorqıtadı jäne kerisinşe. Eger däl osı jağday jalğasa beretin bolsa, Qazaqstannıñ işinde jaña Donbass, jaña  Qırımnıñ şıqpasına kim kepil?»

«Bizdiñ käsipkerler qorqaq»

Iä, iä Sarım solay depti. Jäne jön aytqan. Talay käsipkerdiñ aldına barğanda estigenimiz osı edi.

«Kez kelgen käsipker sayasattan at-tonın alıp qaşadı.  Eger seniñ bir ğana dükeniñ bolsa, ol ülken sayasat emes şığar, al on dükeniñ bolsa –  ol ülken sayasat.  Öytkeni, sayasi zañdar seniñ biznesiñe teris äserin tigizui  mümkin,  salıq köbeyip ketse nemese jemqorlıq jaylasa, bilik onımen kürespese,  bwl sayasi mäselege aynaladı» deydi ol.

«Halıqqa köşbasşınıñ qajeti joq»

Sarımnıñ pikirinşe, halıq oyanğan qazir.

«Bügingi küni  eşbir resmi oppoziciyalıq partiya joq, soğan qaramastan qoğam birige alatının körsetti. Ol üşin jekelegen köşbasşınıñ da qajeti joq eken, halıq  özi wyımdasa aladı eken. Bwl qoğamnıñ özgeruiniñ, jaqsı ömirge qwlşınısınıñ,  wlttıq ruhtıñ ölmegeniniñ körinisi» deydi ol öz kezeginde.

«Layk» basqan, belsendiliktiñ belgisi emes»

«Äleumettik jeliniñ bir kemşin twsı – adam «layk» basqannıñ özin qadammen, resmi is-äreketpen şatastıratıp alatın siyaqtı.  Kerisinşe,  bügin köşege şığu kerek, qoğamnıñ işinde jüru kerek. Päterdiñ bir bölmesinde, keñsedegi kabinette otırıp alıp batır bolğannan köri, meyli ağaş egu, köşeni jöndeu bolsın, bir mäseleni naqtı şeşken artıq.  Äleumettik belsendilik tek fleşmob nemese bilik  wyımdastırğan şara formasında bolmauı tiis» deydi ol.

«91 tobına» tiispeñder!»

Sarımnıñ payımdauınşa, qazirgi el arasındağı äñgimelerdiñ köpşiligi alıp-qaşpa äri qoldan jasalğan. Saraptı bwğan mısal keltire ketipti.

«91» tobındağı jap-jas änşi balalardıñ jüris-twrısı qazaqtıñ bolmısın özgerte almaydı, olar bügin bar, erteñ joq.  Bükil wlt, bükil baspasöz,  ziyalı bop bir ğana toptıñ soñına tüsip aldıq. Bwl, birinşiden, bizdiñ deñgeyimiz, ekinşi jağınan bizge tañılğan, rwqsat etilgen taqırıp.

Aytatın taqırıp köp, — jer mäselesi, salıq, bilim salasındağı üştildilik jäne tağısın-tağı. Oğan qarsı şığıp atqan deputattarımız, eñ wltşıl degen patriottarımız qayda?» deydi ol.

Ras aytadı. Sarım sözin twzdıqtay tüsipti.

«Bügingi ziyalınıñ köbisi özin qanşa jerden wltşılmın, patriotpın dese de, äyteuir eşqanday ziyanı timeydi-au degen mäselelerdiñ töñireginen şığa almay keledi».

«Senderdiñ kofehanada otırıp alıp, Hemingueydi talqılağandarıñ kimge kerek?»  

Sarımnıñ aytuınşa, kezinde bir top jastar «Praym plazanı» talqandap ketkende ortalıqtağı «altın kvadratta» twratın orıstildi balalar qattı şoşığan eken.

«Sonda  men olarğa özderiñ kinälisiñder degendi ayttım. Sol jastar Almatığa kelgende  «bwl meniñ qalam»  dep ayta ala ma? Olardı  «mambet», t.b. dep, şetqaqpaylaysıñdar. Senderdiñ kofehanada otırıp alıp, Hemingueydi talqılağandarıñnıñ keregi joq, sender qalağa kelgen ärbir azamattıñ äleumettenuin qamtamasız etuleriñ kerek.  Bwl jastar qalanı şturmmen aluğa kelmey, öz qalasına kelgendey  sezinui tiis. Mädeniettiñ tömendigi, qaqıru-tükiru, osınıñ bäri  qalağa kelgen balanıñ «bwl meniñ qalam emes» degen tüsinigin körsetedi…» deydi ol.

«Qazaq tilin oqıtuğa bölingen aqşanıñ öteui boldı ma?» 

«Qazaq tili qanşama uaqıttan beri orıs mektebinde oqıtılıp kele jatır, biraq, bir de bir mekteptiñ pän mwğalimi, direktorı osı jayında esep bergen emes, jauapkerşilikke tartılğan emes.  Mısalı, fizika,  himiya jäne basqa pänderden audandıq, oblıstıq, qalalıq olimpiadalar ötedi, eger ol mekteptiñ oquşıları osı pänderden ülgerimi naşar bolsa, onda audandıq, qalalıq bilim böliminiñ basşıları olarğa sögis jariyalaydı, ügit-nasihat jürgizedi.  Al, nege qazaq tili päni üşin mwnday talap joq? Qazaq tili de sonday pän, memleket oğan da qıruar qarajat bölip otır. Demek, 11 jıl boyı oqığan bala qazaq tilin müldem bilmey şığatın bolsa, bwnı bılay bağalauğa boladı: 1-den,  bwl sabotaj, memlekettiñ sayasatına qarsı jwmıs isteu; 2-den, memlekettiñ qarjısın talan-tarajğa tüsiru, ekonomikalıq zarar keltiru».

«Bizde qwndılıq joq»

«Qazir orıstardan  Qwrmanğazı kim dep swrasañız, ol köşeniñ atı deydi. Al, onıñ tarihınan, tağdırınan müldem habarı joq. Eger qazaq tilin bilse, Qwrmanğazınıñ da kim ekenin biler edi.  Memlekettik til şın mäninde öz märtebesine ie bolsa,  onı Qazaqstandı mekendegen barşa azamat biletin bolsa, onda belgili bir  sözdik qalıptasadı. Bwl öz kezeginde memlekettik därejedegi qwndılıqtardı qalıptastıradı.  Biz bügingi küni osıdan köp japa şegip jürmiz».

«Qazaqşa eki auız söz aytqanıñdı bwldamaşı, ministr»

«Ministrler eki söz qazaqşa söylese boldı, onı kökke kötere salamız. Bälkim, ol halıqqa qarsı sayasat jürgizip jürgen bolar, wlttıqtan, qazaqşılıqtan jwrday boluı mümkin. Mäsele seniñ söziñde emes, isiñde. Ol qazaq tilin suday bilui mümkin, biraq, qabıldağan zañdarı, is-äreketi bäri qazaqqa jat bolsa,  biz nege onı däripteuimiz kerek? YAğni, biz joğarı därejedegi talaptardı qoyuğa tiispiz. Halıq är närseni saraptap, saralap taldau jasauı birtindep artıp keledi. Qoğam da osılay özgeredi».

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *