Aldaǵy aılar Qazaqstan úshin mańyzdy saıası kezeń bolmaq. Sebebi 20 qańtarda ótetin Ulttyq quryltaıda konstıtýsıalyq reformaǵa qatysty usynystar qaralýy múmkin. Osy oraıda saıasatker Ámirjan Qosan saıası ózgeristerge baılanysty Dalanews.kz redaksıasyna pikir bildirdi.
Qoǵam saıası sheshimderge beıjaı qaramaıdy
Qosanovtyń aıtýynsha, keıingi jyldary qoǵamnyń saıasatqa degen qyzyǵýshylyǵy aıtarlyqtaı artqan. Ol Nazarbaev kezindegi asyǵys referendýmdar men bıliktiń shamadan tys ortalyqtanýy qoǵamdy saq bolýǵa úıretkenin jetkizdi.
Ásirese, 2019 jylǵy prezıdenttik saılaýdan keıin azamattyq belsendilik kúsheıip, bıliktiń kez kelgen saıası bastamasy qoǵamdyq talqylaýdyń nysanyna aınaldy.
“Kezindegi demokratıalyq partıalardyń ornyna táýelsiz qoǵamdyq uıymdar men redaksıalar, jeke tulǵalar kelip jatyr. “Qarapaıym halyqty saıasat qyzyqtyrmaıdy” degen sóz de - dalbasa. Sol sebepti prezıdent Toqaev jarıalaǵan konstıtýsıalyq reformaǵa degen kópshiliktiń yntasy bólek. Reformany uıymdastyrýshylyr osy faktordy myqtap eskerýi tıis dep oılaımyn. Aldaǵy saıası kezeń qyzyq bolaıyn dep tur”, - deıdi ol.
Saıasatker konstıtýsıalyq reformalardy ázirlep jatqan jumys tobynyń qyzmetin synǵa aldy. Aıtýynsha, olardyń otyrystary jabyq ótedi, al usynystar tym jalpylama sıpat alǵan.
“Máselen, jıynda bolyp jatqan pikir almasýdy tikeleı efırde kórsetkende, jurt qaı partıanyń, qaı jeke tulǵanyń qandaı usynys aıtyp jatqanyn bilip otyrar edi. Sol topqa múshe emes basqa azamattar da óz oı-pikirin qosar edi”, - deıdi ol.
Saıasatkerdiń sózine súıensek, Ulttyq quryltaıda naqty qandaı máseleler kóteriletini ázirge belgisiz.
“Bálkim, jınaqtalǵan usynystardyń basty baǵyttaryn erteńgi kúni prezıdent Toqaev Ulttyq Quryltaıda jarıa eter. Ol jaǵy da beımálim, óıtkeni 20 qańtarda ótetin UQ kún tártibindegi máseleler áli naqty aıtylmady”, - deıdi ol.
Ulttyq quryltaıdyń kezekti otyrysy Qyzylorda qalasynda ótedi. Memleket basshysy bul sheshimdi Qazaqstan astanasynyń Orynbordan Qyzylordaǵa kóshkenine júz jyl tolýymen baılanystyrǵan edi.
Qosanov ta quryltaıdyń Astanamen shektelmeı, óńirlerde ótýin oryndy qadam dep esepteıdi. Alaıda basty másele jıyndardyń formaldy sıpat almaýynda ekenin eskertti.
“Kezinde Ulttyq quryltaıdyń qurylýyn qoldaǵanmyn. Biraq onyń quramyna kóńilim tolmaıdy. Sebebi oǵan áli de táýelsiz oı-pikir bildirip, bılikke syndarly syn aıta alatyn, naqty máseleler boıynsha balama usynys jetkizetin qabiletti demokratıashyl, memleketshil tulǵalar tolyq tartylmaı otyr. Eger quryltaı óńirlerdegi azamattardyń naqty máselesin tyńdap, olardyń usynystaryn kún tártibine shyǵarsa, nur ústine nur bolar edi”, — deıdi saıasatker.
Bılik nelikten parlamenttik reformaǵa asyǵyp jatyr?
Ulttyq quryltaı aıasynda konstıtýsıalyq reformaǵa qatysty referendým merzimi belgilenýi múmkin degen boljamdar aıtylyp jatyr. Saıasatker muny joqqa shyǵarmady. Aıtýynsha, bılik parlamenttik reformaǵa kóshýdi barynsha jedeldetýdi kózdep otyr. Ol bunyń birneshe sebebin atady.
“Birinshiden, qospalataly emes, birpalataly Parlament kerek degen bastama tóńireginde negizinen jalpyulttyq konsensýs, ortaq kelisim bar. Bul bastamany demokratıalyq kúshter jıyrma jyldan astam ýaqyttan beri usynyp keledi”, - dedi ol.
Saıasatker ekinshi sebebi aldaǵy saılaý kezeńderimen baılanysty ekenin alǵa tartty.
“Kezekti parlamenttik saılaý 2027 jylǵa, prezıdenttik saılaý 2029 jylǵa josparlanǵan. Alaıda bılik dál sol kezdegi jaǵdaıdyń odan saıyn ýshyǵyp ketetinin, sol sebepti saılaýda sózsiz jeńiske jetýi qıyn ekenin sezip otyr”, - dep qosty ol.
Qosanovtyń pikirinshe, dál osy kezeńde áleýmettik-ekonomıkalyq jáne geosaıası ahýaldyń ýshyǵý yqtımaldyǵy joǵary.
“Áleýmettik-ekonomıkalyq salada qordalanyp qalǵan problemalar shash etekten, jańa bılik ornasa da, olardyń kóbisi óz sheshimin tappaı keledi. Baǵa men tarıfter sharyqtap barady, jalaqy men zeınetaqy óspegeli qashan. Onyń ústine, geosaıası ahýal da kún saıyn qıyndap barady. Sońǵy oqıǵalar munaıdyń baǵasyna teris áser etetinin sarapshylar ashyq aıtyp jatyr. Olaı bolsa, "qara altynǵa" qarap qalǵan búdjettiń de jaǵdaıy ońaı bola qoımas. Onyń bári úkimettiń áleýmettik jáne ınvestısıalyq áleýetin nasharlatatyny sózsiz”, - dedi ol.
Atalǵan faktorlardyń barlyǵy 2027 jáne 2029 jyldary josparlanǵan saılaýlar qarsańynda qoǵamdyq narazylyqtyń kúsheıýine alyp kelýi múmkin. Qosanovtyń paıymdaýynsha, mundaı jaǵdaıda bıliktiń óz saıası senarıin tolyq júzege asyrýy kúrdelene túsedi.
Referendým bolsa, qandaı ózgerister qajet?
Ámirjan Qosan konstıtýsıalyq reformanyń keminde úsh negizgi baǵyty bolýy tıis dep sanaıdy. Birinshiden, bılik tarmaqtarynyń naqty tepe-teńdigi ornaýy kerek.
“Bizde “Kúshti prezıdent - yqpaldy parlament - esep beretin úkimet” qaǵıdaty resmı túrde jarıalanǵanymen, bılik tarmaqtarynyń shyn mánindegi tepe-teńdigi ornyǵa qoımaǵanyn moıyndaýǵa májbúrmiz”, - deıdi saıasatker.
Ol sot júıesi nazardan tys qalyp otyrǵanyn da atap ótti.
“Bir qyzyǵy, órkenıettik túsinikke saı, bıliktiń ushinshi tarmaǵy bop sot júıesi sanalady. Joǵarǵyda keltirilgen qaǵıdatty sot júıesi tipti atalmaıdy. Bul durys emes. Óıtkeni táýelsiz, atqarýshy bılikke jaltaqtamaıtyn, óz úkimin ózi shyǵara altyn ádil sot júıesi bolmaı, ádiletti qoǵam ornatý múmkin emes”, - dedi ol.
Ekinshiden, azamattyq qoǵam men opozısıaǵa jol ashý qajet.
“Alýan túrli pikir – birtutas ult” qaǵıdaty jarıalanǵanmen bizde áli de bılikke qatysty óz oıyn ashyq bildiretin, jaqsylyǵyn da, jamandyǵyn da atap, tek synap qoımaı, syndarly usynys bildire alatyn azamattyq qoǵam ókilderiniń bári Jańa Qazaqstan qurý isine tartylmaı keledi. Bıliktiń óz favorıtteri bar. Alaıda olardyń bárin kópshilik qabyldaı bermeıdi. Sol sebepti balama partıalar men táýelsiz uıymdar men BAQ tirkeý rásimin ózgertpese bolmaıdy. Áıtpese “baıaǵy jartas – sol jartas” demekshi, osy joly da Parlament quramyna jasandy, kvazıoppozısıalyq partıalar enip, zań shyǵarýshy organ taǵy da halyq senimine ıe bola almaı qalady. Onyń ózi asa qaýipti, sebebi narazylyq pen qarsylyq legıtımdi Parlament qabyrǵasynda emes, kósheler men alańdarǵa shyǵyp ketýi ábden yqtımal. Qandy Qańtardy bastan keshirgen qazaq úshin bul jaqsylyq ákele qoımaıdy”, - dep eskertti ol.
Saıasatkerdiń pikirinshe, úshinshiden, saılaý júıesi túbegeıli reformalanýy tıis.
“Kez kelgen bılik legıtımdi bolýy úshin qandaı da bir saılaý – aýyl ákimderinen bastap, Parlament pen prezıdent saılaýlary – shynaıy básekeli, ashyq ári ádiletti ótýi tıis. Al ol úshin barlyq deńgeıdegi saılaý komısıalary atqarýshy bılikten táýelsiz bolyp, onyń quramyna azamattyq qoǵam men opozısıalyq partıalar ókilderi engizilýi shart”, - dep qosty ol.
Saıasatker halyqtyń naqty qoldaýyna súıenbegen kez kelgen reforma qoǵam úshin de, bılik úshin de nátıje bermeıtinin alǵa tartty.
