قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ جۋىرداعى سۇحباتى ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسي باعىتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىن ايقىن كورسەتتى. گەوساياسي تەكەتىرەستەر كۇشەيىپ، ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكە اشىق سيپات الا باستاعان قازىرگى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ تەڭگەرىمدى ءارى پراگماتيكالىق سىرتقى ساياساتى، باسقارۋ جۇيەسىن ەۆوليۋسيالىق جولمەن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان رەفورمالارى جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان قادامدارى ەرەكشە وزەكتىلىككە يە، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
وسى سۇحباتتا كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە باعا بەرۋ ءۇشىن ءبىز وڭتۇستىك كاۆكازدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، ايماقتىق جانە حالىقارالىق ۇدەرىستەردى تەرەڭ تالدايتىن ساراپشى فارحاد مامەدوۆكە جۇگىندىك. ساراپشى قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىنە، سيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتتىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋداعى رولىنە، كونستيتۋسيالىق رەفورمالاردىڭ بيلىك ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمدى نىعايتۋداعى ماڭىزىنا جانە زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋدىڭ الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك ءۇشىن اتقاراتىن قىزمەتىنە جان-جاقتى توقتالادى.
سونىمەن قاتار، سۇحباتتا «قاڭتار» وقيعالارىنىڭ رەفورمالارعا بەرگەن ساباعى مەن قازىرگى مودەرنيزاسيا باعىتىنىڭ مەملەكەتتىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن كۇشەيتىپ، بولاشاقتا وسىنداي داعدارىستاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعانى تالدانادى. فارحاد مامەدوۆتىڭ پايىمداۋىنشا، پرەزيدەنت توقايەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان وزگەرىستەر-قىسقا مەرزىمدى تانىمالدىقتى ەمەس، ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى دامۋدى كوزدەيتىن ساياسي كەمەلدىلىكتىڭ كورىنىسى.
– پرەزيدەنت وڭىرلىك دامۋدىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ وتۋدە. بۇگىنگى تاڭدا وڭىرلەر مودەرنيزاسيانىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارى بولۋعا قانشالىقتى دايىن؟
– قازاقستان پرەزيدەنتى بەرگەن سۇحباتىندا ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى شىنايى ءارى پراگماتيكالىق ۇستانىمدى ايقىن كورسەتتى. قازاقستاننىڭ بەلگىلى ءبىر باستاپقى العىشارتتارى بار. ەل ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. وسى مىندەتتەمەلەر اياسىندا قازاقستان الەمدەگى نەگىزگى ىقپال ورتالىقتارىمەن قارىم-قاتىناستارىن دايەكتى تۇردە ءارى بارىنشا ءارتاراپتاندىرىپ كەلەدى. مۇنى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ شەتەلدىك ساپارلارى، سونداي-اق بەيجىڭدە، ۆاشينگتوندا، بريۋسسەلدە جانە تاياۋ شىعىستا وعان كورسەتىلىپ وتىرعان ەرەكشە نازار ايقىن دالەلدەيدى. وسىنىڭ بارلىعى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى مەن پراگماتيزمىن كورسەتەدى. بۇل قازىرگى جاعدايدا، ياعني گەوساياسي كۇش ورتالىقتارى اراسىنداعى قارسىلاستىق اشىق قاقتىعىس سيپات الا باستاعان كەزەڭدە، ايرىقشا ماڭىزدى. مۇنداي جاعدايدا قازاقستان سەكىلدى مەملەكەتتەرگە حالىقارالىق ۇدەرىستەردە بەلگىلى ءبىر تاراپتى تاڭداۋعا ءجيى ۇسىنىستار جاسالادى. الايدا پرەزيدەنت توقايەۆتىڭ ويلاستىرىلعان ءارى تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان بۇل ۇدەرىستەردەن شەت قالماي، سونىمەن قاتار گەوساياسي كۇش ورتالىقتارىمەن قارىم-قاتىناستى ءبىر جاعىنان وكتەمدىك سيپاتسىز، ەكىنشى جاعىنان ءوزىنىڭ دەربەس ءارى پراگماتيكالىق سىرتقى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا ەشقانداي شەكتەۋسىز قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلۋدا. اسكەري-ساياسي بلوكتار مەن ەكونوميكالىق وداقتارعا قاتىسۋدى باسقا گەوساياسي ورتالىقتارمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناتۋمەن ۇشتاستىرۋ - وتە جوعارى باعاعا لايىق.
– سيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرى مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ قۇرالدارى رەتىندە قاراستىرىلۋدا. الداعى جىلدارى بۇل قاي سالالاردا ەڭ ايقىن ناتيجە بەرۋى مۇمكىن؟
– سيفرلاندىرۋعا قاتىستى ماسەلە، ەڭ الدىمەن، قازاقستان ازاماتتارى پايدالاناتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ تيىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن ارتتىرۋعا بايلانىستى. بۇل – جۇيەلى جەمقورلىقپەن كۇرەستەگى ماڭىزدى قادام، ويتكەنى سيفرلىق ۇدەرىستەر سىبايلاس جەمقورلىق سحەمالارى مەن پاراقورلىققا جول اشاتىن مۇمكىندىكتەردى بارىنشا ازايتادى. سونىمەن قاتار، جاساندى ينتەللەكت پەن سيفرلاندىرۋ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ اجىراماس بولىگىنە جانە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. پرەزيدەنت توقايەۆ بۇگىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ سيفرلىق سەكتورىندا شوعىرلانعان ناقتى كورسەتكىشتەر مەن كولەمدەردى اتاپ ءوتتى. وسى سالاعا جاۋاپتى پروفيلدىك مينيسترلىكتىڭ قۇرىلۋى، جاساندى ينتەللەكت پەن سيفرلاندىرۋدى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ، سونداي-اق بۇل باعىتتى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باسىم باعىتى رەتىندە قاراستىرۋ – ەل باسشىلىعىنىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ مۇناي-گاز سەكتورىنا تاۋەلسىز، ياعني ەنەرگەتيكالىق ەمەس سالالارىن دامىتۋعا دەگەن ستراتەگيالىق كوزقاراسىن ايقىن كورسەتەدى. ازاماتتار ءۇشىن بۇل، ەڭ الدىمەن، مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جەدەلدەۋى، تيىمدىلىگى مەن اشىقتىعىنىڭ ارتۋىن بىلدىرەدى. ال ەكىنشى جاعىنان، سيفرلاندىرۋ بيزنەس ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. وسىلايشا، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سۇحباتىندا ەكى نەگىزگى اسپەكت ايقىن كورىنىس تاپتى.
– باسقارۋ فورماسىن وزگەرتپەي، كونستيتۋسياعا ەنگىزىلەتىن الداعى وزگەرىستەر تۋرالى ايتا وتىرىپ، پرەزيدەنت جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. بۇل بيلىك ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمدى قالاي نىعايتا الادى؟
– پرەزيدەنت توقايەۆ پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنىڭ العاشقى جىلىنان باستاپ ساياسي رەفورمالار تاقىرىبىن ايقىنداپ كەلەدى. بۇل رەفورمالار ەۆوليۋسيالىق جولمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا جانە ولاردىڭ ءاربىر ەلەمەنتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار، حالىقتىڭ وسى وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋىنە بەرىلەتىن ۋاقىتتىڭ ماڭىزىن دا ەسكەرۋ قاجەت. بۇل قازاقستانداعى ۇدەرىستەردى مۇقيات قاداعالاپ وتىرعان ساراپشىلاردىڭ ەرەكشە نازارىن اۋداراتىن جايت. ساياسي رەفورمالاردىڭ باستاۋى تومەننەن – جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىن تىكەلەي سايلاۋ ارقىلى قالاندى. ال ساياسي جۇيە مەن پارلامەنت دەڭگەيىندەگى رەفورمالار – جوعارىدان جۇرگىزىلىپ جاتقان وزگەرىستەر. پالاتالاردىڭ بىرىگۋى، پرەزيدەنت تاراپىنان تاعايىندالاتىن كۆوتانىڭ قىسقارتىلۋى، پروپورسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋ – مۇنىڭ بارلىعى ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. ازاماتتار مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قايسىسى قانداي فۋنكسيا اتقاراتىنىن تولىق ءتۇسىنۋى ءتيىس. بىرىنشىدەن، بۇل ماسەلەلەردى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە شوعىرلاندىرىپ، ولاردى بارىنشا ءتيىمدى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن، بولاشاق پارلامەنتتىڭ فۋنكسيالارى مەن وكىلەتتىكتەرىن ناقتى تۇسىنۋگە جول اشادى. مۇنداي قادامدار، اسىرەسە حالىقتىڭ تىكەلەي ەرىك ءبىلدىرۋى ارقىلى قالىپتاساتىن بيلىك ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرى بولىپ تابىلادى. اتالعان شارالاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز سۇحباتىندا مەملەكەتتىك جۇيە ىشكى دە، سىرتقى دا قاتەرلەرگە توتەپ بەرە الاتىنداي دەڭگەيدە تۇراقتى بولۋى ءتيىس ەكەنىن تاعى دا اتاپ ءوتتى. قازىرگى كەزەڭدە، اسىرەسە ورتا جانە شاعىن مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ساياساتىنا گيبريدتىك ىقپال ەتۋ ارقىلى ولاردىڭ سىرتقى ساياساتىن تۇزەتۋگە ۇمتىلۋ ءۇردىسى بايقالادى. ىشكى ساياساتتا سىرتقى قىسىمعا ورىن بولماۋى كەرەك، ال جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار مۇنداي ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن بارىنشا شەكتەيدى. ەڭ باستىسى، ازاماتتار قانداي مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار بار ەكەنىن، ولاردىڭ فۋنكسيالارى قانداي ەكەنىن جانە ءوز ماسەلەلەرىن شەشۋ مەن ءوز ۇستانىمدارىن قورعاۋدىڭ قانداي تەتىكتەرى بار ەكەنىن ناقتى ءتۇسىنۋى ءتيىس. وسىنىڭ بارلىعى پرەزيدەنت توقايەۆتىڭ «ەستيتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا تولىق ساي كەلەدى.
– سۇحباتتا زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋ ماسەلەسى قوزعالدى. بۇل ۇدەرىس الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋدا جانە قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىرۋدا قانداي ءرول اتقارادى؟
– پرەزيدەنت توقايەۆ، اسىرەسە «قاڭتار» وقيعالارىنان كەيىن، زاڭسىز شىعارىلعان كاپيتالداردى قايتارۋ ماسەلەسىن الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگى رەتىندە ايقىندادى. ءوز سۇحباتىندا ول بۇل باعىتتاعى تەتىكتەر مەن ۇستانىمداردى ناقتى كورسەتتى. بۇل – كۇردەلى ماسەلە، ويتكەنى 1990-جىلدار مەن 2000-جىلداردىڭ باسى بەيبەرەكەت كاپيتاليزم كەزەڭى بولدى. بۇگىندە مۇنداي كاپيتالداردىڭ ەلگە قايتارىلۋىن عانا ەمەس، ولاردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن ىنتالاندىراتىن قوزعاۋشى كۇشكە اينالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. وسى تۇرعىدا ەكى نەگىزگى مەحانيزم ۇسىنىلدى. ءبىرىنشىسى – قاراجاتتى تىكەلەي قايتارىپ، ونى اشىق ءارى ماقساتتى پايدالانۋ. بۇل، ەڭ الدىمەن، الەۋمەتتىك سالاداعى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان ارنايى قور قۇرۋ ارقىلى ىسكە اسادى. ەكىنشى ەلەمەنت – سەرىكتەستىك قاعيداتى. بۇل جاعدايدا قاراجات تەك مەملەكەتكە عانا ەمەس، ءىرى ەكونوميكالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنا باعىتتالادى. بۇل – ۇلتتىق بايلىقتىڭ مەملەكەتتى نىعايتۋعا جانە دامىتۋعا قىزمەت ەتۋى ءتيىس ەكەندىگىن ەسكەرسەك، قازىرگى الەمدىك جاعدايدا اسا ماڭىزدى فاكتور. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ ارتۋىنا، ال بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق بيزنەستىڭ دامۋىنا جول اشادى. وسى قاراجاتتاردى زاڭداستىرۋ قازاقستان مەملەكەتى مەن ەكونوميكاسىنىڭ قاتار دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
– سۇحباتتا «قاڭتار» وقيعالارى ۇستامدى تۇردە عانا اتالعانىمەن، ولار ءجۇرىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى كونتەكستى بولىپ قالا بەرەدى. قازىرگى مودەرنيزاسيا باعىتى تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا جانە بولاشاقتا مۇنداي داعدارىستاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان دەپ ايتۋعا بولا ما؟
– 2022 جىلدىڭ باسىنداعى «قاڭتار» وقيعالارى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسى ءۇشىن ناعىز سىن بولدى. پرەزيدەنت توقايەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان بۇل سىناقتان ءوتتى. قىسقا مەرزىم ىشىندە داعدارىستىڭ سالدارى جويىلدى. ەكىنشىدەن، سۇحباتتا اتاپ وتىلگەندەي، ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزىلىپ، كىنالىلەردىڭ بارلىعى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بۇل قازاقستاننىڭ ىشىندە دە، سىرتىندا دا «قاڭتار» وقيعاسىنا قانداي دا ءبىر دەڭگەيدە مۇددەلى بولعان بارلىق كۇشتەرگە مۇنداي جاعدايدىڭ قايتا قايتالانۋى مۇمكىن ەمەستىگىن كورسەتۋ ءۇشىن قاجەت بولدى. ال ەگەر بىرەۋ ونى قايتالاۋعا نيەتتەنسە، وعان قاتاڭ جاۋاپ بەرىلەتىنى انىق. سونىمەن قاتار، پرەزيدەنت توقايەۆ جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان مودەرنيزاسيا مەن رەفورمالار باعىتى «قاڭتاردان» كەيىن ءىس جۇزىندە لەگيتيماسيا الدى دەۋگە بولادى. بۇرىنعى باسقارۋ جۇيەسى ءوزىنىڭ تيىمسىزدىگىن عانا ەمەس، سونداي-اق «قاڭتار» ءتارىزدى وقيعالاردىڭ قايتالانۋىنا جاعداي جاسايتىنىن دا كورسەتتى. سوندىقتان مۇنداي جاعدايلاردىڭ قايتا ورىن الۋىنا جول بەرمەيتىن مودەرنيزاسيا مەن رەفورمالار قاجەت بولدى. وسى تۇستا ءبىز مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ وسىنداي سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرە الاتىن تۇراقتىلىعى ماسەلەسىنە قايتا ورالامىز. قانداي كۇردەلى بولماسىن، رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ اسا ماڭىزدى. نازار اۋدارساق، سۇحباتتىڭ ەداۋىر بولىگى ەنەرگەتيكا جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سياقتى سالالارداعى رەفورمالارعا ارنالعان. بۇل – ءىس جۇزىندە ءاربىر ازاماتتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماسەلەلەر. پرەزيدەنت توقايەۆ ءاربىر رەفورما، اسىرەسە وسىنداي الەۋمەتتىك تۇرعىدان سەزىمتال سالالارداعى وزگەرىستەر، باستاپقى كەزەڭدە قارسىلىق تۋدىراتىنىن تۇسىنەتىنىن اتاپ وتەدى. الايدا مۇنداي رەفورمالاردى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىنىن دا ايقىن تۇسىنەدى، ويتكەنى بۇل «قاڭتار» سەكىلدى وقيعالاردىڭ قايتا قايتالانۋىنا نەگىز قالىپتاستىرۋى مۇمكىن. بۇل – اسا ماڭىزدى جايت. وزىنە سەنىمدى مەملەكەت وسىنداي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتتى. مۇندا جىلدار بويى قوردالانعان ماسەلەلەردى ەڭسەرۋ جانە كوپتەگەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋدى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى بيۋروكراتيالىق جۇمىس تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. پرەزيدەنت توقايەۆ مۇنىڭ بارىنە سانالى تۇردە بارىپ وتىر، سەبەبى ول قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنەدى جانە ەڭ كۇردەلى وزگەرىستەر ءدال ءقازىر، ونىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگى كەزەڭىندە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس ەكەنىن تۇسىنەدى. بۇل، ءوز كەزەگىندە، بيلىكتىڭ جوعارى لەگيتيمدىلىگىنىڭ جانە ساياسي كەمەلدىكتىڭ كورسەتكىشى. ويتكەنى ءدال وسى ەكى قاسيەت باستاپقى كەزەڭدە كوپشىلىككە ۇنامايتىن، الايدا ناتيجەسى قىسقا مەرزىمدە ەمەس، ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا كورىنەتىن رەفورمالاردى جۇزەگە اسىراتىن ساياساتكەرگە ءتان. پرەزيدەنت ورتا مەرزىمدى تابىسقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ساياسي كاپيتالىن سانالى تۇردە تاۋەكەلگە تىگۋدە.
