Memleket basshysy, Joǵary mártebeli Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen 2026 jylǵy 15 naýryzda ótetin jalpyulttyq referendýmda Qazaqstan halqy sheshim qabyldaıtyn Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsıasy týraly usynys — qazaq ulty men memleketiniń tarıhı, mádenı, ekonomıkalyq jáne saıası kemeldiginiń aıǵaǵy.
Qazaqstan Respýblıkasy álemdegi teńizge shyǵa almaıtyn eń iri el retinde tarıhı jáne geografıalyq turǵydan Azıa Shyǵysy men Eýropa arasyndaǵy kópir qyzmetin atqaryp keledi. 1991 jyldan bastap Qazaqstan Respýblıkasy ekonomıkalyq, mádenı, tehnologıalyq, ǵylymı jáne saıası salalarda aıtarlyqtaı ózgeristerdi bastan ótkerdi. Bul transformasıalar jańa Konstıtýsıany qabyldaýdyń plebısıtarlyq-demokratıalyq tásilinde, onyń mazmunynda, ulttyq maqtanysh pen damýdyń tarıhı baǵdarlarynda kórinis tapqan. Ol sondaı-aq referendým arqyly konstıtýsıany demokratıalyq jolmen qabyldaýdyń jahandyq úlgisi.
Qazirgi zamanǵy konstıtýsıalyq tendensıalar, adam quqyqtaryn qorǵaý, parlamenttik demokratıa jáne álemdik standarttarǵa saı bılik tarmaqtarynyń bólinýi memlekettiń turaqty damýyn qamtamasyz etedi. Laýazymdy tulǵalardyń esep berýi jáne azamattardy bılikti asyra paıdalanýdan qorǵaý — memlekettegi jeke jaýapkershiliktiń negizgi kórsetkishteri. Turaqty damý halyqaralyq bedel men senimniń, sondaı-aq jahandyq ekonomıkalyq, mádenı jáne saıası prosesterge sátti ıntegrasıalanýdyń qajetti sharty bolyp otyr.
Zıatkerlik menshikti qorǵaýdy qosa alǵanda, zamanaýı konstıtýsıalyq-quqyqtyq quraldardy engizetin Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsıasynyń jobasy eldiń jan-jaqty damýy úshin jańa berik negizder qalyptastyrady. Ony qabyldaý prosedýrasy da, mazmuny da zamanaýı konstıtýsıalyq júıeler úshin úlgi bola alady.
95 baptan turatyn Konstıtýsıa jobasy Qazaqstannyń konstıtýsıalyq qurylymy evolúsıasynyń mańyzdy kezeńi bolyp tabylady. Ony qabyldaý tásili azamattardyń jańa Konstıtýsıaǵa degen senimin rastaıdy, al onyń mazmuny álemdegi jalpyǵa ortaq órkendeý men beıbitsúıgish halyqtarmen qatar ómir súrý paıymyn usynady.
1995 jylǵy Konstıtýsıamen salystyrǵanda, usynylyp otyrǵan jańa Konstıtýsıa sýperprezıdenttik júıeden alshaqtap, parlamenttik demokratıa modeli baǵytyndaǵy odan arǵy normatıvtik jáne ınstıtýsıonaldyq jańarýdy bildiredi. Ol ınstıtýsıonaldyq tepe-teńdikti nyǵaıtýdy, bılik tarmaqtarynyń bólinýin, zań ústemdigin shoǵyrlandyrýdy jáne adam quqyqtaryn tıimdi qorǵaýdy basa kórsetedi.
Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń 10 000-nan astam eskertýleri men keń aýqymdy keńesý prosesinen keıin daıyndalǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsıasynyń jobasy Qazaqstannyń konstıtýsıalyq qurylymyn damytýdyń mańyzdy kezeńi bolyp tabylady. 1995 jylǵy Konstıtýsıamen salystyrǵanda, joba mátini Parlamenttiń rólin kúsheıtýge, quqyq ústemdigin nyǵaıtýǵa jáne adam quqyqtaryn tıimdirek qorǵaýǵa erekshe nazar aýdaratyn konstıtýsıalyq demokratıa modeliniń odan arǵy normatıvtik jáne ınstıtýsıonaldyq jańarýy bolyp aıshyqtalady.
Men demokratıalyq legıtımdilikke erekshe nazar aýdarǵym keledi. Meniń oıymsha, keń aýqymdy qoǵamdyq talqylaý konstıtýsıalyq proseske qatysý mádenıetin qalyptastyrýdaǵy mańyzdy qadam bolyp otyr. Osylaısha, Qazaqstan zamanaýı konstıtýsıalyq reformalarǵa tán «ınklúzıvti konstıtýsıalyq qurylys prosesi» dep atalatyn zamanaýı úrdisterdi ustanady. Mundaı tásil Konstıtýsıanyń demokratıalyq legıtımdiligin kúsheıtedi, barlyq azamattyń qatystylyǵyn jáne ortaq sezimin arttyrady, irgeli konstıtýsıalyq qundylyqtarǵa qatysty qoǵamdyq konsensýsqa yqpal etedi. Konstıtýsıa memlekettik bıliktiń negizgi aktisi ǵana emes, sonymen qatar keń aýqymdy qoǵamdyq dıalogtyń nátıjesine aınalady.
Kásibı zańger retinde men úshin eń mańyzdy oń úrdisterdiń aspektilerin atap ótkim keledi: atqarýshy jáne zań shyǵarýshy bılik tarmaqtarynyń ókilettikterin naqtyraq ajyratý, Úkimetti qurý men baqylaýdaǵy Parlamenttiń rólin kúsheıtý, atqarýshy bıliktiń aıqyn saıası jaýapkershiligi, ózara baqylaý tetikteri (tejemelik ári teńgerimdilik júıesi).
Qazaq konstıtýsıasy jobasynyń mundaı qurylymy zamanaýı halyqaralyq konstıtýsıalyq prınsıpterge sáıkes keledi, oǵan sáıkes bılik tarmaqtary arasyndaǵy fýnksıonaldyq tepe-teńdik ornyqty demokratıanyń negizi bolyp tabylady. Bul model burynǵy bılik shoǵyrlanýyn eńserip, bıliktiń bir tarmaǵynyń ústemdigine jol bermeý prınsıpin nyǵaıtady.
Konstıtýsıa jobasy eýropalyq jáne jahandyq standarttarǵa sáıkes quqyq ústemdigi prınsıpin ortalyq konstıtýsıalyq qundylyqtardyń biri retinde normatıvtik turǵydan kúsheıtedi dep esepteımin. Atap aıtqanda, quqyqtyq aktilerdiń naqty konstıtýsıalyq ıerarhıasy, memlekettik organdardyń Konstıtýsıa men zańǵa baǵynyshtylyǵyn basa kórsetý, sondaı-aq konstıtýsıalyq baqylaý tetikterin kúsheıtý jáne ashyqtyq pen quqyqtyq boljamdylyqty arttyrý arqyly.
Qazirgi zamanǵy konstıtýsıalyq quqyqta zań ústemdigi tek resmı zańdylyqty ǵana emes, sonymen qatar ozbyrlyqqa tyıym salýdy jáne tıimdi sot qorǵaýyn bildiredi. Bul turǵyda joba halyqaralyq uıymdardyń standarttaryna jáne salystyrmaly konstıtýsıalyq quqyqqa jaqyndaıdy.
Konstıtýsıa jobasynyń jańa mátininiń negizgi artyqshylyǵy, meniń oıymsha, adam quqyqtaryn júıeli retteý bolyp tabylady. Olardy tıimdi iske asyrý tetikteri qarastyrylǵan, sonyń ishinde adam qadir-qasıetin irgeli qundylyq retinde taný, prosestik quqyqtardy keńeıtilgen qorǵaý, quqyqtyq memleket sheńberinde áleýmettik quqyqtardy bekitý, tikeleı konstıtýsıalyq shaǵym túsirý nemese konstıtýsıalyq baqylaýǵa júginý múmkindigi. Tutastaı alǵanda, mundaı tásil adam quqyqtaryn tikeleı qoldanylatyn normalar retinde qarastyratyn zamanaýı konstıtýsıalardyń damýyna sáıkes keledi.
Konstıtýsıa jobasynyń mátinin zertteı otyryp, rasıonaldandyrylǵan, júıeli jáne ashyq konstıtýsıalyq qurylym nazar aýdartady. Salystyrmaly túrde bul normatıvtik aıqyndyq pen turaqtylyqty qamtamasyz etetin ortasha kólemdi Konstıtýsıa, bul konstıtýsıalyq sot tóreliginiń naqty anyqtalǵan ókilettikterinen, jergilikti ózin-ózi basqarýdy kúsheıtýden, laýazymdy tulǵalardyń aıqyn esep berýinen jáne saıası bıliktiń shoǵyrlanýyn shekteýden kórinedi. Mundaı qurylym, sirá, bıliktiń árbir tarmaǵy óz is-áreketteri úshin normatıvtik jáne saıası jaýapkershilik kóteretin konstıtýsıalyq jaýapkershiliktiń zamanaýı úrdisterin eskere otyryp jasalǵan.
Keńirek kontekste Qazaqstan Konstıtýsıasynyń jobasy ortalyqtandyrylǵan prezıdenttik júıeden plúralıstik jáne ınstıtýsıonaldyq turǵydan teńgerilgen modelderge birtindep kóshýdi bildiredi. Ol bıliktiń demokratıalyq legıtımdiligin basa kórsetedi, bılik bólinisin júıeli túrde nyǵaıtady, konstıtýsıalyq sot tóreligin kúsheıtedi jáne quqyqtardy qorǵaýdy keńeıtedi. Osylaısha, Konstıtýsıa jobasy arqyly Qazaqstan ózin zamanaýı konstıtýsıalyq demokratıanyń ámbebap qundylyqtary negizinde ózindik konstıtýsıalyq biregeıligin qalyptastyrýshy memleketter qataryna qoıady.
2026 jylǵy 15 naýryzdaǵy jalpyulttyq referendým qorytyndysy boıynsha qabyldanǵan jaǵdaıda, Qazaqstan halqy men memlekettik júıesi demokratıalyq, quqyqtyq jáne áleýmettik memleketti nyǵaıtýdyń jańa dáýirine qadam basatynyna senimdimin. Onda konstıtýsıalyq qurylys prosesiniń demokratıalyq legıtımdiligi artyp, bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdik nyǵaıtylady, quqyq ústemdigi shoǵyrlandyrylady, adam quqyqtary keńirek ári tıimdirek qorǵalady jáne bıliktiń óz jaýapkershiligi artady.
Jańa Konstıtýsıa arqyly Qazaqstan qazirgi zamanǵy konstıtýsıalyq quqyqtyń jahandyq standartynyń ajyramas bóligine aınalatynyna senimdimin. Salystyrmaly konstıtýsıalyq teorıa turǵysynan ol plúralızmge, quqyq ústemdigine, ınstıtýsıonaldyq tepe-teńdikke jáne qazirgi zamanǵy konstıtýsıonalızmniń negizin quraıtyn irgeli quqyqtar men qundylyqtardy qorǵaýǵa negizdelgen konstıtýsıalyq demokratıa baǵytyndaǵy damýdy kórsetedi.
Lúdvık Toplaktyń (Ludvik Toplak) (Slovenıa) pikiri
Profesor, zań ǵylymdarynyń doktory,
Marıbordaǵy «Alma Mater Europaea» sloven ýnıversıtetiniń rektory,
Dúnıejúzilik óner jáne ǵylym akademıasynyń múshesi,
Jahandyq beıbitshilik bastamasy ortalyǵynyń dırektory (Marıbor)
