Қазақстанда 730 мыңнан астам мүгедектігі бар адам тұрады – бұл ел халқының шамамен 4%-ы. Олардың саны экологиялық факторлар, климаттың өзгеруі, генетикалық аурулар мен техногендік тәуекелдер әсерінен артып келеді, деп хабарлайды Dalanews.kz

Бұл адамдардың өмір сапасын жақсарту үшін қандай шаралар қабылданып жатыр? Бұл сұраққа Qazaq Expert Club инклюзия және гендерлік теңдік саласының сарапшысы Нұржамал Иминова жауап берді.

Оның айтуынша, соңғы жылдары Қазақстан мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын қорғау бағытында бірқатар маңызды қадам жасады. Мәселен, 2015 жылы ел БҰҰ-ның Мүгедектердің құқықтары туралы конвенциясын ратификациялады, ал 2023 жылы – оған Факультативтік хаттаманы қабылдады.

Бұл азаматтарға ұлттық деңгейде әділдікке қол жеткізе алмаған жағдайда БҰҰ комитетіне жүгінуге мүмкіндік береді.

«2021 жылы Әлеуметтік қызметтер порталының іске қосылуы мүгедектігі бар адамдарға қызмет көрсетушілерді өз бетінше таңдап, оңалту құралдарын сатып алуға мүмкіндік берді. Бұл қолжетімділікті арттырып, қызмет сапасын ішінара жақсартты», – дейді Иминова.

Сонымен қатар, сарапшының айтуынша, кейбір мемлекеттік сервистер мен мобильді қосымшалар әлі де көзі көрмейтін пайдаланушылар үшін техникалық шектеулерге байланысты қолжетімсіз.

Бұдан бөлек, қалалар мен ауылдар арасындағы айырмашылық айқын сақталып отыр. Ауылдық жерлерде мүгедектігі бар адамдар жол инфрақұрылымының болмауынан бастап, жұмыс пен әлеуметтік қызметтерге қолжетімділіктің шектеулігіне дейінгі базалық кедергілерге тап болады.

Жұмыспен қамту – негізгі мәселелердің бірі. Нұржамал Иминованың айтуынша, бүгінде еңбекке қабілетті мүгедектігі бар адамдардың шамамен 30%-ы ғана жұмыс істейді. Олардың 70%-ға жуығы үшінші (жеңіл) топтағы адамдар. Қазақстанда формалды түрде 3–4% көлемінде жұмысқа орналастыру квотасы бар, алайда ол әрдайым сақтала бермейді.

«Егер он жұмыс берушінің екеуі мүгедектігі бар адамдарды жұмысқа алуға дайын болса, бұл қазірдің өзінде жақсы көрсеткіш. Жалпы алғанда, мұндай қызметкерлердің әлеуеті төмен деген тұрақты көзқарас сақталған.

Көп жағдайда бизнеске жұмыс орнын бейімдеуден гөрі айыппұл төлеу оңай. Сонымен қатар бұл қаражатты пайдалану тетіктері жеткілікті ашық емес», – дейді Иминова.

Тағы бір маңызды мәселе – қаржылық қызметтерге қолжетімділік. Тұрақты табысы бар, зейнетақы аударымдарын жасап, салық төлейтін мүгедектігі бар адамдар да несие алуда бас тартуға жиі тап болады.

«Банктер онлайн өтінімдер кезінде мүгедектік статусын қалай анықтайтыны әлі де ашық сұрақ. Мұндай жағдайларды жанама дискриминация ретінде қарастыруға болады. Егер мәселе ұлттық деңгейде шешілмесе, азаматтар халықаралық инстанцияларға жүгінуге құқылы», – деп толықтырады сарапшы.

Сарапшы инклюзивті ортаны дамытуға ықпал ететін бірнеше негізгі бағытты атап өтеді. Ең алдымен, қолжетімді инфрақұрылымды дамыту: көлік жүйесі әртүрлі мүгедектік түрлеріне бейімделуі тиіс.

Сондай-ақ білімге қолжетімділікті кеңейту маңызды, оның ішінде цифрлық дағдылар мен заманауи мамандықтар. Оның пікірінше, job-coaching тәжірибесін енгізу жұмыспен қамтудың тұрақтылығын арттырып, адамдардың жұмыс орнына бейімделуіне көмектеседі.

«Біз елдің ЖІӨ-не үлес қоса алатын осындай құнды адами ресурсты жоғалта алмаймыз. Мүгедектігі бар адамдар үшін көшбасшылық бағдарламаларды дамыту қажет, олар коммуникация дағдыларын меңгеріп, өз мүмкіндіктеріне сеніп, өзін жүзеге асыра алуы үшін.

Бала кезден бастап теңдік сезімін қалыптастырып, өз қажеттіліктері туралы ашық айтуға дайын болу маңызды – білімде, жұмыста, көлікте және күнделікті өмірде. Бұл қоғамның оларды естіп, жауап беруі үшін қажет», – деп қорытындылады Нұржамал Иминова.